Sosyal medyada kaydırırken karşınıza hiç aynı anda hem Family Guy çizgi dizisinin oynadığı, hem alt tarafta Subway Surfers oyununun aktığı, hem de bir köşede kinetik kum kesilen o tuhaf videolar çıktı mı? Tebrikler, dijital dünyanın yeni bağımlılığı olan Sludge Content (Balçık İçerik) ile tanıştınız.
Bir içerik editörü ve gazeteci olarak, yüksek lisans tezim için yeni nesil medya anlatılarını ve yapay zeka destekli dijital pratikleri araştırırken bu konu radarıma takıldı. Akademik araştırmalarım ve dünya basınındaki (Scientific American, NBC News, Business Insider gibi) bilimsel veriler bana tek bir şeyi gösterdi: Bu videolar sandığımız kadar masum değil. Aksine, dikkat ekonomisinin insan beyni üzerinde denediği en uç manipülasyon tekniklerinden biri.
NEDEN EKRANDAN KOPAMIYORUZ?
İngilizcede "balçık" veya "çamur" anlamına gelen sludge, bu videoların zihnimizi içine çekip çorba etmesinden dolayı bu adı alıyor. Format çok basit: Tek bir ekranda, birbiriyle tamamen alakasız 2 ya da 3 video aynı anda oynatılıyor.
Peki, bu kaotik içerikler neden milyonlarca insanı saatlerce ekran başına kilitliyor? Cevap basit: Aşırı uyarılma (overstimulation) ve dopamin.
İnsanoğlu doğası gereği her zaman yenilik arar. Bir hikayeyi dinlerken 5 saniye bile boşluk olsa sıkılmaya meyilliyizdir. İşte "Sludge" tam bu noktada devreye giriyor. Üstteki videoda hikaye anlatıcısı nefes alırken veya konu yavaşlarken, gözünüz hemen alttaki o "rahatlatıcı" kum kesme videosuna kayıyor. Beyniniz sıkılmaya fırsat bulamadan sürekli yeni bir uyaranla besleniyor ve platformda kalma süreniz (watch time) tavan yapıyor.
BİLİM NE DİYOR?
Akademik incelemelerim sırasında karşılaştığım en çarpıcı veri, bu içeriklerin nörobilimsel boyutu oldu. Scientific American gibi saygın bilim yayınları, bu çoklu ekran formasyonunun beyindeki ödül mekanizmasını suistimal ettiğini belirtiyor.
Her yeni görsel uyaran, beyinde anlık bir dopamin (mutluluk ve ödül hormonu) patlaması yaratıyor. Bir sonraki saniyede ne olacağını bilmemek, kumar oynamaya benzer bir bağımlılık döngüsü doğuruyor. Sonuç mu? Uzmanların "TikTok Beyni" adını verdiği, dikkat süresinin trajik bir şekilde kısaldığı yeni bir insan profili. Bu videolara fazla maruz kalan beyinler, ilerleyen zamanlarda kitap okumak, uzun bir film izlemek veya bir dersi dinlemek gibi tek odaklı aktiviteleri "tahammül edilemez" bulmaya başlıyor.
DİJİTAL BİR SAKİNLEŞTİRİCİ
NBC News’in psikologlarla yaptığı görüşmeler, bu trendin ardındaki duygusal boşluğu da gözler önüne seriyor. Günümüz dünyasının stresi, geleceğe dair kaygılar ve yoğun okul/iş temposu gençleri bir kaçış noktası aramaya itiyor.
Sludge videoları, hiçbir entelektüel çaba veya aktif düşünme gerektirmediği için bir nevi "dijital sakinleştirici" görevi görüyor. İzleyici, beynini tamamen "otomatik pilot" moduna alarak dış dünyayla bağını koparıyor. Psikolojide disosiasyon (gerçeklikten kopma) olarak adlandırılan bu durum, kısa vadede rahatlatıcı görünse de uzun vadede sosyal ilişkilerde kopukluk ve odaklanma sorunlarını beraberinde getiriyor.
BÜYÜK TEHLİKE
CBC analistlerinin üzerinde durduğu en korkutucu nokta ise bilginin işlenme süreciyle ilgili. Beynimiz aynı anda alt ekrandaki oyunu takip edip üst ekrandaki sesi dinlemeye çalışırken aşırı yükleniyor (cognitive overload).
Bu durum, beynin "yürütücü işlevlerini" ve eleştirel süzgecini geçici olarak felç ediyor. Yani, alt taraftaki sabun kazıma videosuna hipnotize olmuşken, üst taraftaki sesin size hangi ideolojiyi aşıladığını, hangi gizli reklamı yaptığını veya hangi yanlış bilgiyi (misinformation) yaydığını sorgulayamıyorsunuz. Bilgi, eleştirel bir filtreden geçmeden doğrudan bilinçaltınıza sızıyor. Bu da bu formatı, manipülasyon ve propaganda için kusursuz bir araç haline getiriyor.
DİJİTAL BALÇIKTA BOĞULMAMAK İÇİN...
Görsel zenginliğiyle bizi büyüleyen (ve sunumum için hazırladığım görsel şemalarda da açıkça görülen) bu dünya, aslında dikkatimizi satın almak isteyen devasa bir dijital ekonominin ürünü. İçerik üreticileri, popüler dizileri bu formatla birleştirip telif haklarını bypass ederken ve platformlar milyarlarca dolar kazanırken, harcanan şey bizim en değerli sermayemiz oluyor: Odaklanma yeteneğimiz.
Yeni medya çağında artık en büyük lüks ve en güçlü yetenek, tek bir şeye uzun süre odaklanabilmektir. Bu dijital balçığın içinde boğulmamak için ekran sürelerimizi kontrol etmek, bilinçli tüketim yapmak ve bazen sadece sessizliği dinlemek beynimize borçlu olduğumuz en büyük sorumluluk.
Peki siz bu videoları izlerken kendinizi nasıl hissediyorsunuz? Yorumlarda buluşalım!
*Görsel yapay zekayla üretilmiştir.
Herkesin kafasında yer eden ve düşündüren faydalı bir yazı olmuş.
Herkesin kafasında yer eden ve düşündüren faydalı bir yazı olmuş.
Çok doğru bir yazı olmuş. Aslında bir şeyi izlerken aynı zamanda nasıl mesaj veriliyor farkında bile değiliz. Resmen hipnoz etkisi.
Günün yorgunluğu ve günlük stres yoğunluğundan sonra eve gittiğimde çoğu zaman instagram ve tiktok’ta video kaydırarak “zihnimi boşalttığımı” düşünüyordum ama bunun bir zaman sonra bağımlılık gibi yapmam gerektiğini hissediyordum. Bu tarz “odaklayıcı” videolar ve buna benzer videolar bir zaman sonra beynimi uyuşturduğunu ve bir çoğunu da sesi açık müzikle birlikte izlediğim için hep beynimde bu seslerle yaşadığımı farkettim. Başta bile isteye başlayıp sonrasında farkında olmadan hayatımız etkileyecek noktada olmasına izin vermiş oluyoruz. Etkisi gerçekten çok yönlü bir durum