Dijital dünyanın görünmez işçileri mi, yeni nesil kahramanları mı? Yurttaş gazeteciliği ve dijital emek çelişkisi

Geleneksel medyanın o aşılmaz duvarları, artık herkesin cebinde taşıdığı akıllı telefon ekranlarıyla yerle bir oldu. Eskiden televizyon kanallarının, dev gazete binalarının ve editörlerin tekelinde olan "neyin haber değeri taşıdığı" kararı, bugün dijital ağlardaki rızaya ve etkileşime devredilmiş durumda. İşte biz buna dijital dünyada "Innovative Disruption" yani "Yenilikçi Yıkım" diyoruz.

Peki, bu parıltılı dönüşüm gerçekten de iddia edildiği gibi sadece "demokratikleşmenin ve özgürlüğün zaferi" mi? Yoksa ortada, kullanıcıların iyi niyetle ürettiği içeriklerin ve harcadığı zamanın acımasızca sömürüldüğü devasa bir dijital emek çarkı mı dönüyor?

Bu büyük çelişkiyi anlayabilmek için öncelikle bugün sokakları ve dijital ağları hareketlendiren o temel kavramı yakından incelemek gerekiyor.

YURTTAŞ GAZETECİLİĞİ NEDİR?

Peki, son yıllarda adını sıkça duyduğumuz bu yurttaş gazeteciliği (citizen journalism) tam olarak ne anlama geliyor?

En basit tanımıyla yurttaş gazeteciliği; profesyonel bir gazetecilik eğitimi almamış, herhangi bir medya kuruluşuna bağlı çalışmayan ve bu işten maaş almayan sıradan bireylerin, ellerindeki dijital imkanları kullanarak haber üretme, yayma ve yorumlama sürecine aktif olarak katılmasıdır.

• Bir eylem sırasında polisin orantısız gücünü cep telefonuyla kaydedip X'te (Twitter) paylaşan bir protestocu,

• Deprem bölgesinde yıkılan binaların adreslerini Instagram'da canlı yayın açarak duyuran bir afetzede,

• Ya da mahallesindeki bir yolsuzluğu kişisel blogunda belgeleriyle sunan bir mahalle sakini...

Tüm bu aktörler modern dünyanın birer "yurttaş gazetecisi"dir. Teorisyen Henry Jenkins’in "yakınsama kültürü" ve Axel Bruns’un "üretici-tüketici" (produser) olarak kavramsallaştırdığı bu yeni insan tipi, bilgi akışını kurumsal elitlerin elinden alıp tabana yaymıştır. Ancak bu bağımsız ve sivil tanıklık biçimi, dijital kapitalizmin yeni sömürü mekanizmalarıyla karşılaştığında çok başka bir boyuta evrilmektedir. 

TELEFONLAR HAYAT KURTARIRKEN KİM KAZANIYOR?

Türkiye’nin yakın tarihindeki dönüm noktalarına bakıldığında, yurttaş gazeteciliğinin gücü çok net görülebilir.

2013 yılındaki Gezi Parkı protestolarında ana akım medya sessizliğe gömülüp penguen belgeselleri yayınlarken, sokaklardaki durumu, biber gazı kapsüllerini ve acil revir ihtiyaçlarını sokağın içindeki yurttaş gazetecileri X üzerinden dünyaya duyurmuştu. Benzer şekilde 6 Şubat Kahramanmaraş Depremleri sırasında da kurumsal koordinasyonun yetersiz kaldığı ilk saatlerde, enkaz altındaki insanların konumlarını, ses kayıtlarını ve adreslerini yine sosyal medyadaki yurttaşlar paylaştı. Gönüllülerin bu verileri işleyerek hazırladığı enkaz haritaları doğrudan hayat kurtardı.

Bu tablolar, yurttaş gazeteciliğinin ve sivil dayanışmanın en temiz, en kahramanca yüzüdür.

Ancak madalyonun bir de karanlık yüzü var: Sıradan insanlar sahada gaz bombası yerken, afet bölgesinde dondurucu soğukta bilgi doğrulamaya çalışırken; San Francisco’daki teknoloji devleri bu devasa "etkileşim" trafiği üzerinden milyarlarca dolar reklam geliri elde ediyordu. Yurttaş gazetecisi bir can kurtarmak ya da bir haksızlığı duyurmak için çırpınırken, platform sahipleri bu trajedinin yarattığı trafikle servetlerine servet katıyordu. Kısacası; içeriği üreten, riski alan ve fiziksel emek harcayan yurttaş gazetecileri iken; bu emekten türeyen ekonomik rantı toplayanlar küresel platformlar olmaktadır. 

KÜRESEL ÇELİŞKİ: GEORGE FLOYD VE GAZZE

Bu durum sadece yerel örneklerle de sınırlı değil; sistem küresel ölçekte tamamen bu sömürü mekanizması üzerine kurulu:

• George Floyd’un Öldürülmesi (2020): Amerika’da 17 yaşındaki bir genç kızın, polisin Floyd’u boğarak öldürdüğü anı cep telefonuyla saniye saniye kaydetmesi, ABD'deki kurumsal ırkçılık duvarını yıkan "Black Lives Matter" hareketini başlattı. Resmi polis raporundaki yalanı sıradan bir yurttaşın kamerası çürüttü. Fakat bu tarihi tanıklığın yarattığı milyarlarca tıklanma ve etkileşim dalgası, Facebook ve Twitter’ın hisselerini uçururken; toplumsal acı, Silikon Vadisi için bir reklam malzemesine dönüştürüldü.

• Filistin ve Gazze İşgali (2023-2026): Küresel ana akım medyanın sivil katliamlarını görmezden geldiği günlerde, Gazze'deki yerel gençlerin Instagram ve TikTok paylaşımları dünyayı ayağa kaldırdı. Ancak bu süreçte platformlar iki yüzlü bir politika izledi: Bir yandan bu içeriklerin yarattığı küresel trafikten para kazanırken, diğer yandan "gölge sansürü" (shadowbanning) uygulayarak "Filistin", "Gazze" gibi kelimeleri içeren paylaşımların erişimini sistematik olarak kıstılar. Yani yurttaş gazetecilerinin hayatı pahasına ürettiği içeriklerden kâr elde edip, aynı zamanda onların sesini kıstılar.

DİJİTAL PROLETARYA VE ALGORİTMİK TUZAK

İletişim kuramcısı Tiziana Terranova bu süreci "ücretsiz emek" (free labor) olarak tanımlıyor. Christian Fuchs ise kullanıcıların, "sesimi duyuruyorum ve katılıyorum" yanılsamasıyla aslında kendi sömürü süreçlerinin aktif birer rıza üreticisi haline geldiklerini savunuyor. Sıradan insanlar sosyal medyada beğeni alıp sesini duyurduğu için mutlu olurken, arka planda platform kapitalizmini besleyen "dijital proletarya" yani yeni nesil güvencesiz işçi sınıfı konumuna sürükleniyor.

Üstelik Nick Srnicek'in "platform kapitalizmi" dediği bu düzende platformlar, kamu yararını değil sadece kâr oranını gözetiyor. Doğrulama mekanizmaları ve editoryal denetim olmadığı için yalan haberler (dezenformasyon) algoritmalar tarafından bilerek öne çıkarılıyor. Çünkü öfke uyandıran, sansasyonel ve kutuplaştırıcı yalan bir içerik, gerçeğe kıyasla çok daha fazla etkileşim alıyor, insanları ekrana bağlıyor ve platforma daha çok reklam parası kazandırıyor. Deprem zamanında yayılan asılsız ihbarların ve bilgi kirliliğinin yarattığı kaosu hatırlamak bu tehlikeyi anlamak için yeterli. 

BİR ÇIKIŞ YOLU VAR MI?

Görüldüğü üzere yurttaş gazeteciliği ne tamamen dünyayı kurtaracak sihirli bir değnek ne de sadece sömürüldüğümüz karanlık bir tuzak. Bu pratik, sivil hakikat arayışı ile küresel sermayenin kâr hırsının her saniye çatıştığı melez bir savaş alanı.

Peki, bu çelişkiden çıkış mümkün mü? Küresel teknoloji oligopollerine bağımlı kalmamak adına; mülkiyeti kullanıcılara ait olan, kâr amacı gütmeyen ve algoritmaları insanları kutuplaştırmak yerine doğru bilgiye ulaştırmak için tasarlanmış "platform kooperatifçiliği" ve alternatif dijital ağ modelleri üzerine daha fazla düşünmemiz ve bunları inşa etmemiz gerekiyor. Aksi takdirde, sıradan insanların hakikat adına verdiği her onurlu mücadele, Silikon Vadisi sunucularında eritilen birer veri parçasından ibaret kalacak.

Siz ne düşünüyorsunuz? Sosyal medya platformlarında paylaşılan her sivil içerik bizi gerçekten özgürleştiriyor mu, yoksa bu devasa şirketlerin görünmez birer işçisi haline mi getiriyor? Görüşlerinizi yorumlarda paylaşın, birlikte tartışalım!