İstanbul’un kalbi Eminönü’nde, Tahtakale’nin o meşhur, insanı kendine çeken hengamesinde yürürken devasa bir tarihi kapı çıkar karşınıza. Kapıdan içeri adımınızı attığınız anda ise dışarıdaki o korna sesleri, insan gürültüsü birden bıçak gibi kesilir; yerini kocaman bir avluya ve yüzyılların yaşanmışlığına bırakır. Bahsettiğimiz yer, iki büyük imparatorluğa ev sahipliği yapmış, duvarları adeta tarih fısıldayan Balkapanı Hanı.
Bugün Tahtakale’de deftercilerin, takıcıların, baharatçıların yuvası olan bu han, aslında sandığımızdan çok daha yaşlı. Yapılan araştırmalar, bu muazzam yapının temellerinin Bizans dönemine, Cenevizlilere kadar uzandığını gösteriyor. Yani dile kolay, tam 15 asırlık bir ticari serüvenden bahsediyoruz!
PEKİ NEDİR BU 'KAPAN' VE ADI NEREDEN GELİYOR?
Günümüzde "kapan" kelimesini pek sık kullanmıyoruz, bu yüzden hanın ismi ilk duyulduğunda garip gelebiliyor. Hemen açıklayalım: Osmanlı döneminde şehre dışarıdan gelen toptan malların toplandığı, kalitesinin kontrol edildiği, tartılıp vergilendirildikten sonra esnafa ve halka dağıtıldığı büyük ticaret merkezlerine "kapan" (kapan-ı dakik / terazi kelimesinden türetilmiştir) deniyordu.
İstanbul’da zamanında Unkapanı ve Yağkapanı gibi başka devasa merkezler de vardı. Ancak ne yazık ki onlar zamanın yıpratıcılığına karşı koyamadı ve günümüze ulaşamadı. Balkapanı Hanı, İstanbul’da o dönemden ayakta kalmayı başaran tek kapan hanı olma özelliğini taşıyor.
İşte bu hana adını veren şey de tam olarak bu sistem. Osmanlı dünyasının dört bir yanından, uzak diyarlardan gelen o meşhur ballar, zeytinyağları ve sabunlar önce buraya gelir, burada depolanır ve saraydan halka kadar tüm şehre buradan dağıtılırdı. Kısacası burası, Osmanlı’nın resmi bal üssüydü!
İKİ KATLI BİR ZAMAN TÜNELİ
Balkapanı Hanı, klasik bir Osmanlı kervansarayı görünümünde. İki katlı, ortasında geniş bir avlusu olan ve üstü kubbelerle örtülü 80 odadan oluşan devasa bir yapı.
Eski zamanlarda bu hanın işleyişi tam bir saat gibi tıkır tıkır işlermiş:
Zemin Kat: Tamamen devasa bir depo alanı. Kervanlarla gelen tonlarca ağırlıktaki bal varilleri ve yağ amforaları buraya istiflenirdi.
Giriş Katı: Ürünlerin sergilendiği, pazarlıkların döndüğü, tüccarların bağrış çağrış ticaret yaptığı dükkanlar.
Üst Kat: Uzak yollardan gelen yorgun tüccarların, kervancıların konakladığı, dinlendiği odalar.
Bugün hanın o devasa alt mahzenlerine indiğinizde, Bizans tuğlaları ile Osmanlı mimarisinin nasıl iç içe geçtiğini, iki kültürün birbirine nasıl sarıldığını kendi gözlerinizle görebiliyorsunuz.
BUGÜN BALKAPANI'NDA HAYAT NASIL?
Eski zamanların o arı kovanı gibi işleyen bal dağıtım günleri geride kalmış olsa da Balkapanı Hanı hala yaşıyor, hala üretiyor. Bugün handan içeri girdiğinizde sizi yine esnaflar, çay ocaklarından yükselen bardak sesleri ve tarihi dükkanlar karşılıyor. Artık bal varilleri taşınmıyor belki ama ambalaj kutuları, rengarenk boncuklar, yapay çiçekler ve baharatlar bu tarihi odaları dolduruyor.
Eğer yolunuz Eminönü’ne düşerse, Mısır Çarşısı’nın kalabalığından sıyrılıp Tahtakale’ye doğru birkaç adım atın. Balkapanı Hanı’nın o tarihi kapısından içeri süzülün, kendinize avludaki çay ocaklarından tavşan kanı bir çay söyleyin ve sırtınızı 1500 yıllık duvarlara yaslayıp İstanbul’un tadını çıkarın. Çünkü bu şehir, en çok da gizli kalmış avlularında güzel.
Balkapanı Hanı’nın sadece tarihini solumakla kalmayacağız, bir sonraki durağımızda bu tarihi atmosferin tam ortasında kokusuyla baş döndüren çok özel bir lezzet noktasına konuk olacağız. Evet, yanlış tahmin etmediniz! Hanın içinde gizlenmiş, tescilli lezzetiyle dillere destan o meşhur pidecinin kapısını aralıyoruz. Fırından yeni çıkmış sıcacık pidelerinin ve yapılışının anlatıldığı yepyeni bir video geliyor. Yeni haftada ekran başında buluşalım, bu enfes lezzet yolculuğunu kaçırmamak için şimdiden yerinizi alın!
*Özel bir teşekkür...
Bu keyifli keşif yolculuğunda adımlarını yalnız bırakmayan, videonun sonunda o muazzam dövmesiyle merdivenlerden inerken görünen sevgili dostum Ceren Polat'a sonsuz teşekkürler!
** Kapak görseli yapay zeka ile üretilmiştir.
Kıymetli bilgiler için teşekkür ederiz... Bilmediğimiz ne çok hikaye var bu şehirde...
İstanbul'da , her taşın altından İstanbul çıkıyor, hep demişimdir istanbul 24 saat nefes alan bir canlıdır diye, yine veni burdan alıp İstanbul'a götürdünüz, teşekkür ederim
İstanbul gerçekten her karışıyla dolu dolu bir tarih. Ben bu hanın hala aktif olduğunu dahi bilmiyordum. Lezzet içerikleri için beklemedeyiz :)
İstanbul'u adımlamaya aşık bir olarak gerçekten önünden bin kere geçmişimdir belki ama bu tarihi hanlara hiç gitmedim ve han rotası planımı hep erteledim! Benim için bu planı devreye alacak teşvik edici bir yazı oldu. Emeğinize sağlık Eda hanım. Yalnız hanın tabiri caizse 'atıl' görünümü dikkatimi çekti. Bu hafıza mekanlarına ilişkin bir restore talebi var mı mesela ya da özellikle böyle mi korunuyor?
Gerçekten de ne çok tarihi eserin değerini bilmeden yanından geçip gidiyoruz belki de böyle. Elinize emeğinize sağlık.
Tarihi yarımada adeta gizli bir cennet ve keşfedilmesi gereken bir hazine. Tarihi canlı canlı yaşayacağınız o kadar mekan varken,bunu koruyamıyor olmak ve biçare şekilde yok olmaya bırakmak suçtur. Bu güzel hanı bize tanıttığınız için teşekkürler. İnsanlar bildikçe gittikçe belki birileri iyileştirmek ve korumak için adımlar atar. Ellerinize sağlık
Unutulmaya yüz tutmuş böyle yerleri bize hatırlatmaya devam ettiğiniz için teşekkürler
Tarihi geçmişimiz için faydalı bilgilerdir devamını bekliyoruz .tebrikler.
Daha önce gittiğim bir Han’ın böyle bir tarihi olduğunu bilmiyordum anlattığınız detaylar çok değerli ve yine okuması keyifli bir yazı olmuş, kaleminize sağlık.